Đến với vùng đất Tây Sơn thượng đạo, chúng ta cũng đều dễ dàng bắt gặp đâu đó hình ảnh gợi nhớ các bậc tiền nhân, về một thời kỳ liệt oanh của cha ông giữ nước.
Bản sắc phong thành hoàng chi thần đình làng Tân An của vua Duy Tân ban cho vào năm 1911, mặc sự biến thiên của thời cuộc, thời gian, các bản sắc phong và đình làng ở các xã, phường trên địa bàn thị xã An Khê vẫn tồn tại, song hành cùng với người dân.
Có lẽ chưa có ở nơi nào trên địa bàn tỉnh Gia Lai lại sở hữu nhiều những hiện vật mang tầm thời gian như ở An Khê. Hệ thống đình, chùa, miếu, các bản sắc phong, các di tích…được xây dựng từ thế kỷ 17, 18 và cả những năm tháng trước đó hiện hữu dày đặc tại An Khê.
Ông Trần Kỳ Phương – Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa ChămPa cho biết: “Chúng ta thấy rằng, An Khê là nơi tập trung các nguồn hàng lâm thổ sản quý hiếm, cụ thể là từ phía Tây, vùng Cao Nguyên tập trung tại An Khê để chuyển đến cảng thị Quy Nhơn đi các nước, đặc biệt thị trường vùng Đông Á, Ả Rập, Ấn Độ. Từ cảng thị Quy Nhơn, người ta chuyển những mặt hàng kỹ nghệ như chiêng, ché, nồi đồng, vải lụa từ những trung tâm kỹ nghệ lớn ở Đông Á, Hoa Nam về vùng phía Tây và có thể xa hơn như vùng Đông Bắc Thái Lan. Điều đó chúng ta có thể thấy, chứng minh qua các công trình kiến trúc. Có những nhà nghiên cứu so sánh, nghiên cứu các dạng thức kiến trúc ở An Khê với tháp Phi Mai ở Thái Lan, tháp Ăng Ko đều cùng một dạng thức kiến trúc, cùng niên đại nằm ở cuối thế kỷ 12 đến thế kỷ 13”.
Xuất phát từ đặc trưng địa lý, huyện An Khê cũ hay còn gọi là vùng Tây Sơn thượng đạo có vị trí cốt yếu trong quá trình hình thành và phát triển của Gia Lai nói riêng, Tây Nguyên nói chung. Không chỉ là cửa ngõ nối liền miền xuôi với miền ngược, An Khê còn được mệnh danh là đất thiêng, trù phú, hiền hòa, ít bị thiên tai, địch họa, gọi mời người dân khắp nơi đến an cư, lập nghiệp. Điều này được minh chứng rõ nét bằng sự phát triển ổn định và bền vững của An Khê hàng chục thập niên qua.
Ông Trương Duy Ấn – Phường An Bình , TX An Khê, Gia Lai cho biết: “ Bản thân tôi là người dân Bình Đình, tôi theo cha mẹ, ông bà lên lập nghiệp từ năm 10 tuổi, những năm 1965. Như vậy là trên 50 năm rồi. Đất lành chim đậu, nơi nào làm ăn được thì sẽ ở lại làm ăn. Nhưng bản thân tôi nhận định đất An Khê là đất hiền, đất ưu đãi cho người mới, có nghĩa cuộc sống thịnh vượng. Nhất là sau khi đất nước giải phóng, chúng tôi thấy cuộc sống làm ăn được, mưu sinh tốt, sức khỏe cũng tốt”.
Ông Nguyễn Đây – Phường An Phú, TX An Khê, Gia Lai cũng cho biết: “Thời trước An Khê rất khác, nhà cửa ít, dân cư ít. Hiện nay nhà cửa phát triển, đường xá nhiều hơn, dân sinh sống đông đúc. Hằng năm vào dịp lễ, tại các đình làng người dân về đông vui lắm”.
Trên địa bàn thị xã An Khê hiện có hai tài nguyên vô giá là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia Tây Sơn thượng đạo và di sản về địa chất, công viên địa chất sơ kỳ đá cũ niên đại khoảng 800 nghìn năm. Là địa phương duy nhất trên đất nước Việt Nam đồng thời sở hữu hai di sản độc đáo này. Có lẽ đây cũng là điều kiện cơ bản để An Khê – Một vùng đất mang đậm trầm tích thời gian, chứa đựng đầy ắp giá trị cơ bản cốt lõi truyền thống đoàn kết, yêu nước, quật cường của một cộng đồng cư dân nhiều tộc người sống mãi cùng thời gian./.
Thu Thủy , R’Piên