Mặc dù đã rời làng cả hơn trăm năm nay nhưng những người ở miền xuôi lên An Khê sinh sống vẫn mang trong tim hình bóng quê nhà, nhiều nét văn hóa vùng miền được người dân gìn giữ và xem đây là hành trang song hành suốt quãng đường đời. Minh chứng cho điều này, cả chục ngôi đình hàng trăm năm tuổi ở thị xã An Khê chứa đựng kho tàng văn hóa vật thể và phi vật thể của cư dân miền ngược vẫn đang sống cùng với thời gian, khẳng định giá trị bất biến nét văn hóa đình làng trong tâm linh người Việt.
Mặc dù là vùng đất mới nhưng tỉnh Gia Lai tự hào sở hữu nhiều ngôi đình có tuổi đời hàng trăm năm, tập trung chủ yếu ở khu vực phía Đông Nam, nhiều nhất vẫn là thị xã An Khê. Trải qua không ít biến thiên xã hội, các ngôi đình ở An Khê vẫn giữ nguyên vẻ đẹp cổ kính và sống cùng tháng năm, gắn liền đời sống tâm linh những cư dân miền xuôi lập nghiệp tại nơi này.
Ông Lê Đại Lượng – Trưởng ban nghi lễ An Khê đình,An Khê,Gia Lai cho biết: “Ngày xưa khi nào đình cúng khai sơn sau đó người dân mới được vào rừng. Sau ngày 10 tháng giêng thì tháng 2 cúng quý hằng năm. Người dân về với đình cúng thần, cầu cho mùa được sung túc, đầy đủ, cúng cho quốc thái dân an. Ngày rằm, mùng một hằng tháng thì thắp nhang đèn”.
Ông Lê Sự – Phụng tế đình Tân An, An Khê, Gia Lai cho biết thêm: “Đình này một năm cúng 2 quý, quý mùng 10.2 và tháng 10.8. Việc cúng ở đình trước là như vậy. Nhưng do trước đó không có kinh phí nên giảm bởi bớt đợt cúng mùng 10.8. Giờ chúng tôi quyết định tham gia cúng lại 2 quý đầy đủ cho đình”.
Xây dựng từ cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18, 2 lần được vua Tự Đức ban sắc phong, An Khê đình là một trong 10 ngôi đình hiện còn lại ở thị xã An Khê. Cổ kính, trầm mặc, An Khê đình vững chãi song hành cùng sự phát triển của địa phương, của từng người dân thị xã An Khê suốt vài thế kỷ qua
Theo mặc định của dân gian xưa, ở bất kỳ nơi nào có dân cư sinh sống thì nơi đó cũng sẽ hình thành điểm thờ tự các vị thần, những người có công khai sơn, lập ấp. Ngoài tưởng nhớ công lao của bậc tiền nhân thì chính tại các ngôi đình còn là điểm để người dân hội họp, diễn xướng dịp lễ, tết, là nơi gởi gắm ước mong mạnh khỏe, an khang, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Ông Trương Duy Ấn – Phường An Bình, An Khê, Gia Lai bày tỏ: “Câu xưa ông bà ta thường nói: Cây đa bến nước, sân đình. Từ chỗ các bậc tiền nhân trước đây thế nào thì bây giờ cũng vậy, tôi tham gia để gắn bó với bà con dân làng, đồng thời kêu gọi các thế hệ trẻ cùng nhau nối bước bảo vệ đình làng ngày một khởi sắc. Bởi vì đình làng cũng là quê hương chúng tôi, phù hộ để bà con làm ăn đi lên, dân làng ngày một ấm no, hạnh phúc”.
Ông Trần Đình Luân – Bảo tàng Tây Sơn thượng đạo, An Khê, Gia Lai trao đổi: “Thị xã An Khê có Đề án Bảo tồn giá trị lịch sử văn hóa gắn với di tích Tây Sơn thượng đạo. Trong đó có việc trùng tu, tôn tạo đình miếu được đề cao. Trong năm 2018, thị xã An Khê đã tiến hành lập 3 hồ sơ đề nghị công nhận di tích cấp tỉnh đó là cụm đình miếu Tân Lai, Tân An và miếu Thanh Minh”.
Đã vài thế kỷ trôi qua, 10 ngôi đình ở An Khê vẫn giữ được đặc trưng nếp nhà xưa 3 gian, 2 chái với mái ngói vẩy cá, vẹn nguyên cấu trúc cung đình và nhất là các nghi lễ thờ cúng không bị thay đổi. Chính vì lẽ đó, đình làng đã trở thành niềm tự hào của không ít người dân An Khê nói riêng, tỉnh Gia Lai nói chung. Chứa đựng một mạch nguồn văn hóa vật thể và phi vật thể độc đáo của một cộng đồng người đang lặng thầm chảy cùng thời gian, những ngôi đình thực sự là điểm tựa tinh thần để các thế hệ cháu con ngưỡng vọng.
Thu Thủy; R’Piên